NA: MOHAMMED SHARKSY – SUZA
KATIKA miaka ya karibuni, Tanzania imeendelea kushuhudia kuibuka na kurejea kwa magonjwa ya kuambukiza yanayoenezwa na mbu, hususan katika mikoa ya pwani na maeneo ya visiwani.
Zanzibar, kutokana na hali yake ya kijiografia, mabadiliko ya tabianchi, na changamoto za mazingira ya mijini, imekuwa katika hatari ya mara kwa mara ya magonjwa kama dengue na chikungunya. Miongoni mwa magonjwa hayo, chikungunya limeendelea kuwa tishio la afya ya umma kutokana na athari zake za muda mrefu kwa wagonjwa na mzigo wake kwa mfumo wa afya.
Chikungunya ni Nini?
Chikungunya ni ugonjwa wa virusi unaosababishwa na Chikungunya virus (CHIKV), unaosambazwa kwa binadamu kupitia kung’atwa na mbu wa aina ya Aedes aegypti na Aedes albopictus.
Mbu hawa hupatikana zaidi katika maeneo yenye maji yaliyotuama, hususan karibu na makazi ya watu. Neno “chikungunya” linatokana na lugha ya Kimakonde, likimaanisha “kupinda kwa maumivu”, hali inayowaelezea wagonjwa wengi wanaopatwa na maumivu makali ya viungo.
Hali ya Maambukizi Duniani na Tanzania
Kwa mujibu wa Shirika la Afya Duniani (WHO), chikungunya imeripotiwa katika zaidi ya nchi 110 duniani, hasa katika maeneo ya tropiki na nusutropiki.
Afrika Mashariki imekuwa miongoni mwa maeneo yaliyoathirika zaidi kutokana na mchanganyiko wa hali ya hewa, ongezeko la watu mijini, na changamoto za udhibiti wa mbu.
Nchini Tanzania, Wizara ya Afya imekuwa ikiripoti visa vya mara kwa mara vya magonjwa yanayoenezwa na mbu, yakiwemo dengue na chikungunya, hasa katika mikoa ya pwani kama Dar es Salaam, Tanga, Pwani na Zanzibar. Visa hivi huongezeka zaidi wakati wa msimu wa mvua, ambapo mazingira yanakuwa rafiki kwa mazalia ya mbu.
Dalili za Chikungunya
Dalili za chikungunya huanza kati ya siku 4 hadi 8 baada ya mtu kung’atwa na mbu aliyeambukizwa. Dalili hizo ni pamoja na: Homa kali ya ghafla, maumivu makali ya viungo, hasa mikono, magoti na vifundo vya miguu, maumivu ya misuli na mgongo, kichwa kuuma sana, upele wa ngozi unaoweza kuambatana na muwasho, uchovu uliopitiliza
Kwa baadhi ya wagonjwa, hususan wazee na watu wenye magonjwa sugu, maumivu ya viungo yanaweza kuendelea kwa miezi au hata miaka, hali inayopunguza uwezo wa kufanya kazi na kuathiri ubora wa maisha.
Kauli ya Mtaalamu wa Afya
Akizungumza kuhusu athari za chikungunya kwa jamii, Dr. Joe David Kanumbar, Mhadhiri kutoka Skuli ya Afya na Sayansi za Tiba, Chuo Kikuu cha Taifa cha Zanzibar (SUZA), anasema:
“Chikungunya ni ugonjwa wa kuambukiza unaohitaji umakini mkubwa wa kitabibu na kijamii.
Changamoto kubwa ni kufanana kwa dalili zake na magonjwa mengine kama malaria, hali inayosababisha wagonjwa wengi kuchelewa kupata utambuzi sahihi. Elimu ya afya kwa jamii na udhibiti wa mazalia ya mbu ni silaha muhimu zaidi katika mapambano dhidi ya ugonjwa huu.”
Kauli hii inaonesha wazi kuwa mapambano dhidi ya chikungunya hayaishii hospitalini pekee, bali yanahitaji ushiriki wa jamii nzima.
Changamoto ya Utambuzi
Changamoto kubwa katika udhibiti wa chikungunya ni kufanana kwa dalili zake na magonjwa mengine ya homa kama malaria na dengue. Katika vituo vingi vya afya, wagonjwa huanza kutibiwa malaria bila vipimo vya maabara, jambo linalochelewesha utambuzi sahihi wa chikungunya. Hali hii huongeza muda wa mateso kwa mgonjwa na mzigo kwa mfumo wa afya.
Matibabu na Uangalizi wa Mgonjwa
Hadi sasa, hakuna dawa maalum ya kuua virusi vya chikungunya. Matibabu yanayopatikana hulenga kupunguza dalili na kumsaidia mgonjwa kupona. Hatua za matibabu ni pamoja na: Kupumzika vya kutosha, Kunywa maji mengi ili kuzuia upungufu wa maji mwilini, Matumizi ya dawa za kupunguza homa na maumivu kama paracetamol, Ufuatiliaji wa karibu kwa wagonjwa wenye dalili kali
Madaktari wanashauri kuepuka matumizi ya aspirin au dawa aina ya ibuprofen kabla ya kuthibitisha kuwa mgonjwa hana dengue.
Athari za Kijamii na Kiuchumi
Chikungunya huathiri siyo afya pekee bali pia uchumi wa familia na taifa kwa ujumla. Wagonjwa wengi hushindwa kufanya kazi kwa muda mrefu kutokana na maumivu ya viungo, hali inayopunguza uzalishaji na kipato. Kwa taifa, ugonjwa huu huongeza mzigo kwa vituo vya afya na gharama za matibabu.
Njia za Kinga na Ushirikiano wa Jamii
Kuzuia chikungunya kunahitaji ushirikiano wa jamii nzima. Hatua muhimu ni pamoja na:
Kuondoa maji yaliyotuama karibu na makazi, kufunika au kutupa vyombo vinavyohifadhi maji, kutumia dawa za kufukuza mbu, kuvaa mavazi yanayofunika mwili, hasa asubuhi na jioni, Kuweka vyandarua na skrini za madirisha, kutoa elimu ya afya kwa jamii kuhusu dalili na kinga
Kumbuka
Chikungunya ni ugonjwa unaoweza kudhibitiwa endapo kutakuwa na uelewa sahihi, hatua madhubuti za kinga na ushirikiano wa jamii. Katika kipindi hiki cha mabadiliko ya tabianchi na kuongezeka kwa magonjwa ya kuambukiza, kinga inabaki kuwa silaha bora zaidi. Afya ya umma ni wajibu wa kila mmoja, na mapambano dhidi ya chikungunya yanahitaji mshikamano wa pamoja.